شیدائی

اگر « شیدایی » را از انسان بازگیرند، هنر را باز گرفته اند؛ شیدایی جان هنر است، اما خود ریشه در عشق دارد. شیدایی همان جنون همراه عشق است؛ ملازم ازلی عشق، جنون و شیدایی عاطف و معطوف هستند و مُرادف با یکدیگرند.
حق انسان را به جنون ستوده است: اِنّهُ کانَ ظَلوُماً جَهولاً. عاشق مجنون است و مجنون را با «عقل » میانه ای نیست؛ ظلوم است و جهول. و اگر این جنون عشق نبود، با ما بگو که انسان آن امانتِ ازلی را بر کدام گُرده می کشید؟ کدام گُرده است که ثقل این بار صبر آوَرد، جز مجنون ظلوم و جهول؟
در چشم عاشق جز معشوق هیچ نیست. با عاشق بگو که در کار عشق عقل ورزد، نمی تواند. با عاشق بگو که در کار عشق انصاف دهد، نمی تواند، عشق همواره فراتر از عدل و عقل می نشیند؛ جنون نیز. و اصلاً عشّاق می گویند که این جنون عین عدل و عقل است.
عاقلان می گویند: خداوند عادل است. عاشقان می گویند: بَل عدل آن است که معشوق می کند. عاقلان چون گرفتار بلا شوند، گویند شکیبایی ورزیم که این نیز بگذرد، اما عاشقان چون در معرکه بلا درآیند گویند:
اگر با دیگرانش بود میلی
چرا ظرف مرا بشکست لیلی؟
عاشقان عاشق بلایند. دُرّ حیات در احتجاب صدف عشق است و آن را جز در اقیانوس بلا نمی توان یافت؛ در ژرفای اقیانوس بلا. عاشقان غواصان این بحرند و اگر مجنون نباشد، چگونه به دریا زنند؟
کار عشق به شیدایی و جنون می کشد و کار جنون به تغزُّل؛ تغزل ذاتِ هنر است. جنون سرچشمه هنر است و همه، از آن « زمزمه های بی خودانه » آغاز می شود که عاشق با خود دارد، در تنهایی. جنونش را می سراید، و این یعنی تغزل. باباطاهر را ببین! « عریان » است از لباس عقل، و همین جنون برای آنکه شاعر شود کافی است:
مو آن رندُم که عصیان پیشه دیرُم
به دستی جام و دستی شیشه دیرُم
اگر تو بی گناهی، رو مَلک شو
من از حوا و آدم ریشه دیرُم
کار جنون به تغزل می کشد، و چگونه می تواند که نکشد؟ مگر چشمه می تواند که نجوشد؟ و چون می جوشد، مگر می تواند که غلغل نکند؟ چرا آب درعمق زمین نمی ماند و از چشمه ها فرامی جوشد؟ و این آب چیست و چرا در عمق زمین خانه دارد؟
دل « خانه جنون » است. پس ریشه شعر و تغزل نیز در دل است؛ در اعماق دل. اما دل نه آنچنان است که هر چه به عمق آن فرو روی از خود دورتر شوی؛ دل در عمق خویش به اصل وجود می رسد. از عمق دل راهی به آسمان ها گشوده اند.
راز عشق را در این پیغام فاش کرده اند؛ ثُمّ استَوی اِلَی السّماءِ وَهِیَ دُخانٌ فَقالَ لَها و لِلاَرضِ ائتِیا طَوعاً اَو کَرهاً قالَتا اَتَینا طائِعینَ. « فرمود به آسمان و زمین که به سوی من بیایید، خواه یا نا خواه. گفتند: آمدیم از سر طوع و رغبت. » اینجا چه جای کُره است؟
و این عشق است، عشقی که آسمان ها و زمین را به سوی او می کشد. چون فرمود بیایید، دیگر چگونه آب از چشمه ها نجوشد؟ دیگر چگونه غزل ها ناسروده بمانند؟
حق با توست اگر فریاد اعتراض برداری که: « غزل فوران آتش است، نه جوشش آب. » آری، آتش درون است که فوران می کند. و راستی این غم چیست، که هم آتش است و هم آب؟ ناله هم آبی است بر سوز دل و هم بادی است که آتش را دامن می زند؛ یعنی قرار دل عشاق در بی قراری است. آب از چشمه ها می جوشد و تشنگان را سیراب می کند و باز به عمق زمین باز می گردد.
غزل، گاه ترنم غلغل چشمه است:
چو بر شکست صبا زلف عنبرافشانش
به هر شکسته پیوست تازه شد جانش
کجاست هم نفسی تا که شرح غصه دهم
که دل چه می کشد از روزگار هجرانش

((اهل  دل )) ای نازنین هایم سلام

سایه تان اینجا همیشه مستدام

با شما قلبم منور میشود

 حال من یک حال دیگر میشود

حرف دل > اینجا پناهم داده است

(( دلبری)) قول نگاهم داده است

بزمتان جان مرا بر باد کرد

حرف دل . ما را چنین معتاد کرد

حرف دل پٌر گشته از یاران عشق

گونه ها تر گشته از باران عشق

عاشقان مبهوت خالش میشوند

مست و شیدای ((وصالش )) میشوند

حرف دل  با گوش دل بشنیده است

او که حق را در درونش دیده است

روح من را میکشاند تا ((خیال))

حرف "آدین " حرف آن نیکو خصال

حرف دل شد محفل دلهای صاف

محفل " بی معرفت "..." سیمرغ قاف "

این " هبوط " آسمانیها ببین

سینه این کهکشانهیا ببین

بیقراران بی قراری میکنند

 حرف دل را لاله کاری میکنند

از خدا خواهم بماند بر قرار

او که گاهی میکند بر ما گذار

از " غریبستان " صدائی میرسد

 این صدا حتما به جائی میرسد

" ناشناسان  " آشنایان دلند

صاحبان مخلص این منزلند

میشناسد  " ناشناسی " را دلم

پر شدست از نام او این محفلم

 میکند چشم انتظاری " سوته دل "

در دیار بیقراری سوته دل

 همرهی در عشق و مستی گم  شدست

او خریدار غم مردم شدست

آتشی افکنده بر این جان ما

" حرف دل  " از جانب یاران ما

همرهی دارم که از من دور نیست

نام او بر وزن شعرم جور نیست

او که از غربت روایت میکند

 از جدائیها شکایت میکند

ای تمام اهل دل یاری کنید

 ((  این هدی )) را هم نگهداری کنید

ای خدا حالم چرا اینگونه است

 حال من امشب چرا واروونه است

این دلم امشب کبابم میکند

 مثل شمعی آب آبم میکند

 امشب ای یاران مرا مهمان کنید

 چاره ای بر سینه سوزان کنید

 مست مست باده نابم کنید

 از دعا سیراب سیرابم کنید

 *******************

 در تعریف  "جام جم " که در اشعار بزرگان اهل ادب و معرفت آمده است

ولی گر جام خواهی تا بدانی/ بمیر از خویشتن در زندگانی
شنیدم جام‌جم ای مرد هوشیار/ که در گیتی نمایی بود بسیار
بدان کان جام‌جم عقل است ای دوست/ که آن مغزست و حست هست چون پوست
هر آن ذره که در هر دو جهانست/ همه در جام عقل تو عیانست
هزاران صنعت و اسرار و تعریف/ هزاران امر و نهی و حکم و تکلیف
بنا بر عقل تست و این تمامست/ از این روشن‌ترت هرگز چه جامست

" جام جم  "همان عقل مدرک بشریست

عقل اگر چه از وجود حق خبر دارد، اما هرگز او را به کنه وی راه نیست، حقیقتی که هم برون جان و هم درون جان است و هرچه درباره‌ی آن بگویند هم آن است و هم نیست؛ همه‌ی عالم به او عیان است و از او خود در عالم نشانی نیست، چگونه ممکن است در "منطق" عقل و خرد بگنجد؟ عقل و خرد سرگشته‌ی درگاه و گمگشته‌ی راه او می‌شود. آنچه وصف‌ناپذیر است در ادراک عقل نمی‌گنجد. در طریقت و سفر به سوی سیمرغ است که پای عشق در میان می‌آید و عقل لنگ و زمین‌گیر می‌شود و ترجیح عشق بر عقل آغاز می‌گردد. در اینجاست که عشق، آتش و عقل، دود است و حضور عشق، غیبت و گریزعقل است. راه طریقت به عشق سپرده می‌شود و در نهایت راه آنان که به حقیقت می‌رسند، چشم دل یا قوه‌ی بصیرتشان گشوده تا دریابند آنچه در جستجوی آن بوده‌اند حقیقت وجود خودشان و یا جانشان بوده است.

چنان‌که گفتیم، سفر دیگری است برای وصول به جان، که همان جانان است، و اوست که قهرمان همه‌ی ماجرای مرغان و هم مرغ و هم سیمرغ و هم طالب و هم مطلوب است. سالک فکرت پس از گشوده شدن چشم درونش، در هیأت مرغی از سی مرغی که با سیمرغ در ضمن تجربه‌ی فنا دیدار می‌کند،

 او در مقام پیری که پس از دیدار با سیمرغ تولدی دیگر یافته است، درباره‌ی عقل، چنان‌که دیدیم، از روی معرفت سخن می‌گوید و مقام عدل او را در برزخ میان حس و خیال و دل و جان معین می‌کند.

 یافتن عیان بی‌نشان کار عقل نیست؛ کار جان، جان بالقوه یا سالک فکرت است. اما جان برای رسیدن به جان بالفعل یا حق باید از دل بگذرد که مظهر عشق است. دل به سالک فکرت می‌گوید:

گفت من عکسی‌ام از خورشید جان/ مست جاوید از می جاوید جان
دل ز اصبع جان ز نفخ خاص خاست/ کی کند ظاهر چو باطن کار راست
دایماً بی باده مست افتاده‌ام/ کز چنان باطن بدست افتاده ام

و پیر درباره‌ی دل به سالک می‌گوید:

پیر گفتش هست دل دریای عشق/ موج او پر گوهر سودای عشق
درد عشق آمد دوای هر دلی/ حل نشد بی‌عشق هرگز مشکلی
عشق در دل بین و دل در جان نهان/ صدجهان در صدجهان در صدجهان
مصلحت‌اندیش نبود مرد عشق/ بی‌قراری خواهد از تو درد عشق

مصلحت‌اندیشی کار عقل است. گذشتن از عقل و رسیدن به دل، پا گذاشتن در عالم عشق و بی‌قراری و جنون است. این عالمی است که در آن عقل را راه نیست. غزلهای عطار تعبیر و تصویری از این عالم است. به همین سبب، در آنجا عقل در مقابل عشق همه‌جا تحقیر می‌شود.